Het Nederlandse orgelfront in de eerste helft van de twintigste eeuw

door Hans Fidom |Het ORGEL |Jaargang 97 |(2001) |Nummer 3

 

Hans FidomHet Nederlandse orgelfront in de eerste helft van de twintigste eeuw
Het ORGEL 97 (2001), nr. 3, 17-30 [samenvatting]

 

Een voor de hand liggende manier om kennis te maken met de Nederlandse orgelbouw tussen 1900 en 1950 is het bestuderen van de orgelfronten. Hun vormgeving hangt nauw samen met die van gebouwen; kerkarchitecten ontwierpen dikwijls fronten, en daarop gebaseerde sjablonen werden wel door orgelmakers als uitgangspunt gebruikt.

Na architect Berlage (1856-1934), die naar evenwicht tussen functionaliteit en versiering streefde, ontstonden de Amsterdamse School, waarin fantasievolle vormgeving prevaleerde, en het functionalisme (verwant aan De Stijl) waarin juist de functie van gebouwen het primaat had. In de vroege 20ste eeuw waren tevens de neo-stijlen uit de 19de eeuw nog populair. Ook was er sprake van Jugendstil en, in de loop van de 20ste eeuw, van de historiserende stijl van de Delftse School. In orgelfronten zijn deze stijlen herkenbaar. De orgels in het Concertgebouw in Amsterdam (1891, architect Van Gendt verwees met name naar het Witte-orgel in Hoorn, foto 4 en 12) en de Nieuwe Zuiderkerk te Rotterdam (1915, ontwerp Tjeerd Kuipers, foto 26) waren belangrijke inspiratiebronnen.

In de loop van de vroege 20ste eeuw verdwijnt de orgelkast; open orgelopstellingen ontstaan. Speciale aandacht verdienen in dit verband de fronten van Boeyinga (Maranathakerk Rotterdam, 1930; waarin functionalistische ideeën en Amsterdamse School-elementen samengaan, foto 44) en Egbert Reitsma, die zich sterk maakte voor fronten opgebouwd uit diverse pijplagen achter elkaar (zoals in Andijk, 1930, foto 47). De reeks afbeeldingen in de tabel hieronder toont de ontwikkeling van het Nederlandse orgelfront tussen 1900-1950.

Er is weinig verband tussen uiterlijk en innerlijk van deze instrumenten. Veelal betreft het (electro)pneumatische orgels met registercancelladen. In de disposities volgde men de ontwikkelingen in Duitsland.

 

Foto 1Foto 11Foto 21Foto 31Foto 41Foto 51Foto 61Foto 71
Foto 2Foto 12Foto 22Foto 32Foto 42Foto 52Foto 62Foto 72
Foto 3Foto 13Foto 23Foto 33Foto 43Foto 53Foto 63Foto 73
Foto 4Foto 14Foto 24Foto 34Foto 44Foto 54Foto 64Foto 74
Foto 5Foto 15Foto 25Foto 35Foto 45Foto 55Foto 65Foto 75
Foto 6Foto 16Foto 26Foto 36Foto 46Foto 56Foto 66leeg veld
Foto 7Foto 17Foto 27Foto 37Foto 47Foto 57Foto 67leeg veld
Foto 8Foto 18Foto 28Foto 38Foto 48Foto 58Foto 68leeg veld
Foto 9Foto 19Foto 29Foto 39Foto 49Foto 59Foto 69leeg veld
Foto 10Foto 20Foto 30Foto 40Foto 50Foto 60Foto 70leeg veld