Zuiderwoude, Nederlandse Hervormde Kerk
[Orgelbouwnieuws uit de ORGELkrant 2007-07/08 Juli/augustus]

Foto: Orgelmakerij Steendam

Het duizend jaar oude dorp Zuiderwoude, net onder Monnickendam, beschikte vanaf de 11de eeuw over een kapel die in 1573 verloren ging bij een aanval van de Spaanse troepen. In 1624 verrees een nieuwe kerk, die op zijn beurt in het eerste decennium van de 18de eeuw ernstig beschadigd werd door brand. De gemeenschap beschikte niet over voldoende geld om het gebouw te herstellen. Pas in 1877 werd er een nieuwe kerk gebouwd op de plaats van de oude. De bakstenen zaalkerk kreeg een houten toren, aansluitend bovenop de voorgevel. De 17de-eeuwse preekstoel en enige grafzerken werden uit de oude kerk overgenomen.
Orgelbouwer Hermanus Knipscheer leverde voor het nieuwe bedehuis in 1878 een orgelfront met daarachter een harmonium. Dit schijnfront is binnen het oeuvre van Knipscheer een zeldzaamheid.
In 1916 bevestigde men het front met twee ijzers aan de torenmuur en een jaar later voorzag orgelbouwer A.S.J. Dekker uit Goes de engelen op het orgelfront van nieuwe bazuintjes.
Halverwege de jaren zestig van de vorige eeuw kocht de hervormde gemeente van Zuiderwoude het orgel van de Gereformeerde Kerk van Grijpskerk, dat in 1923 gebouwd werd door de firma Rohlfing uit Osnabrück.
Het Rohlfing-orgel paste niet achter het front van Knipscheer en werd rechts daarvan op de orgelgaanderij tegen de torenmuur gezet.
Binnen tien jaar werd dit orgel ingeruild voor (opnieuw) een gebruikt instrument:
het orgel van de Gereformeerde Kerk van Sexbierum, aldaar gebouwd in 1890 door Bakker & Timmenga uit Leeuwarden. Orgelmaker S. Bak vergrootte begin jaren zeventig dit instrument met gebruikmaking van delen van het Rohlfing-orgel, en plaatste het in Zuiderwoude achter het Knipscheer-front. In 2004 werd deze onbevredigende assemblage in het kader van de restauratie van de kerk verwijderd.
Op aanbeveling van Gerard Verloop kocht men een kas met binnenwerk aan van het voormalige orgel van de hervormde gemeente van Beuningen.
Dit orgeltje werd, blijkens een potloodaantekening op een houten kastdeel in 1866 (een andere aantekening noemt het jaartal 1855), in Beuningen geplaatst door de Gebr. Gradussen uit het naburige Winssen achter een schijnfront in neogotische stijl. Het instrument is oorspronkelijk waarschijnlijk een eind 18de-eeuws kabinetorgel (de 18de-eeuwse lade meet 43 bij 116 cm.) met deels nog weer ouder pijpwerk dat door de Gradussens werd omgebouwd. Zo zijn bijvoorbeeld de kas en de ondersleep van de Prestant 8 D van hun hand. In de 20ste eeuw werkte onder andere de firma Reil aan dit orgel; het handklavier en enig pijpwerk is in de loop der tijd vervangen.
In 2001 verwisselde de hervormde gemeente van Beuningen haar Gradussen- instrument voor een orgel dat in 1922 gebouwd werd door Maarschalkerweerd- leerling N.A. van Dam uit Utrecht en dat van 1968 tot 1997 in de Hervormde Evangelisatie van Ruinerwold had gestaan. Orgelmaker Steendam uit Roodeschool voerde deze werkzaamheden uit. Van het Gradussen- ensemble werd het schijnfront verkocht aan een particulier; de kas en het binnenwerk van het eigenlijke orgel lagen in opslag bij Steendam tot de hervormde gemeente van Zuiderwoude het aankocht.
In 2006 restaureerde orgelmaker Steendam het orgel. Bij het demonteren van de balgen trof men als afdichtingsmateriaal documenten aan die betrekking lijken te hebben op de bouw van een school. In het orgel werd ook een krantenfragment uit 1863 teruggevonden. De restauratie had een conserverend karakter. Wel werden de niet-originele en te sterke ventielveren vernieuwd. Ook het niet-originele klavier is verwijderd en vervangen
door een nieuw, in stijl gemaakt exemplaar. De registerknoppen en -plaatjes van Gradussen zijn gerestaureerd. De registernamen dekken overigens niet altijd de bouwwijze van de stemmen. Het originele pedaalklaviertje
is gerestaureerd en met zijn oorspronkelijke wellenbord aangehangen aan het klavier. De kas en de originele orgelbank zijn ontdaan van oude verflagen en opnieuw geschilderd. Van de windvoorziening, die bestaat uit een magazijnbalg met handbediening (Gradussen of ouder) en opgesteld is in de onderkas, is de windmotor nieuw.
Het front van Knipscheer werd opnieuw geschilderd. Het snijwerk is gerestaureerd en ontbrekende delen werden aangevuld in gips. De frontpijpen van S. Bak zijn vervangen door nieuwe. Ten slotte zijn schijnfront en kas van het kabinetorgel met elkaar verbonden.
In maart 2007 werd het geheel naar Zuiderwoude vervoerd en opgesteld in de kerk. De officiële ingebruikname volgde op 23 maart. Achtereenvolgens zijn Gerard Verloop, Wim Diepenhorst en Dirk Bakker en ten slotte Peter van Dijk als adviseur bij het project betrokken geweest.

Dispositie:

Manuaal (C-f3)
Bourdon 8 B gedekt; C-E ceder, ca.1970; F-h vuren met eiken voorslagen, Gradussen
Roerfluit 8 D gedekt; c1-c3 vuren met eiken voorslagen, Gradussen; cis3-f3 eiken, Gradussen
Prestant 8 D pijpinscriptie: vi[ola]; c1- f3 open, metaal, Gradussen
Octaaf 4 open, metaal; C-Dis in het front, 2007; E-f3 Gradussen
Openfluit 4 C-Gis gedekt, vuren, Gradussen(?); A-h1 gedekt, metaal, ca. 1700 (waarschijnlijk prestantpijpen door Gradussen omgewerkt); c2-gis2 cilindrisch, open, metaal, 2007 (ter vervanging fabriekspijpwerk); a2-f3 cilindrisch, open, metaal, ca. 1700
Quint 3 D open, metaal; grotendeels eind-18e eeuws
Doublette 2 pijpinscriptie: Octaaf 2 vt.; open, metaal; C-H 18e eeuws pijpwerk van verschillende herkomst; c-h eind-18e eeuw; c1-f3 grotendeels ca. 1700; 5 pijpen 2007 ter vervanging fabriekspijpwerk
Quint 1 1/2 B open, metaal. C, D, E, F, G, A, B, H, c-h ca. 1700 Westfaals(?); Cis, Dis, Fis, Gis afwijkend 18de-eeuws pijpwerk (kan erop wijzen dat het oudere pijpwerk afkomstig is uit een orgel met (oorspronkelijk) een kort octaaf)
Windlosser afwijkende 18de-eeuwse (?) registerknop zonder opschrift
Pedaal (C-c)
aangehangen klavier Gradussen of ouder

toonhoogte: a1 = 440 Hz
winddruk 60 mm. Wk
stemming: evenredig zwevend

Bronnen:
Peter van Dijk (Utrecht); Hans Fidom, Het Historische Orgel in Nederland 1878 – 1886. Amsterdam 2006, 63-64
Internet: www.orgelbouwsteendam.nl  www.wikipedia.org  www.waterland.nl  www.orgelsindrenthe.nl