Assen, Drents Museum
[Orgelbouwnieuws uit de ORGELkrant 1999/10, oktober]

Sinds 11 september is in het Drents Museum te Assen de tentoonstelling 'Opgedolven klanken / Archeologische muziekinstrumenten van alle tijden' te zien. Centraal staat een door orgelmaker Winold van der Putten gereconstrueerd Middeleeuws orgel. Het orgel bestaat uit een kleine windlade van platanenhout, met 19 kleine slepen. Elke sleep wordt geopend via een ijzeren hefboom; op de hefboom is een toets gemonteerd. Toets en hefboom wordt na loslaten van de toets in de uitgangspositie teruggebracht door een veer van koeienhoorn. Per sleep (toon) staan op de windlade twee pijpen. Ook deze zijn gemaakt van platanenhout. Alle 38 pijpen zijn gemaakt volgens dezelfde conische basisvorm ('doorn'): Ze hebben in beginsel dus dezelfde mensuur. Doordat de pijpen conisch zijn, zijn de lagere pijpen uiteraard bovenaan wijder. Tevens verschilt de mensuur per pijp doordat de kern hoger ligt naarmate de pijp langer is. De kernen zijn eveneens afgeleid van de basisvorm.

Het orgel zoals het te zien is op de tentoonstelling Op de korte zijden van de windlade zijn 'folles geminis' aangebracht: 'tweelingsbalgen'. Elk van de twee tweelingsbalgen bestaat uit een 'conflatorium' ('verzamelstuk') en twee aparte balgen, in de vorm van Middeleeuwse smidsbalgen. Deze twee balgen zijn met touw en een hefboom zo aan elkaar verbonden dat de ene daalt wanneer de andere stijgt. Voor elke tweelingsbalg is één balgentreder nodig; het orgel vereist dus naast de organist twee balgentreders om tot klinken te kunnen komen. Om de balgentreders houvast te kunnen bieden wanneer ze op de balgen staan, is om het orgel een stellage gebouwd. Schilder Helmer Hut schilderde het orgel en de stellage.
Winold van der Putten baseerde het concept van het orgel op met name het traktaat Schedula Diversarum Artium [Over de verschillende kunsten] van de monnik Theophilus uit de 11de eeuw (met name voor de pijpen en de windlade), en het traktaat De Fistulis organicis [Over orgelpijpen], van een anoniem auteur uit de 10de eeuw (met name voor de toetsen en de mechaniek). Verder gebruikte Van der Putten een afbeelding van het orgel in het Rutland Psalter, een Middeleeuws psalmboek, als voorbeeld (zie de afbeelding). Jankees Braaksma, de leider van het ensemble Super Librum, adviseerde Van der Putten met name ten aanzien van de te kiezen tonen.
De tentoonstelling is in het Drents Museum te Assen (Brink 1) te zien tot 28 november. Voor meer informatie: (0592) 31 27 41. In het ORGEL 1999/6 zal een uitgebreid en rijk geïllustreerd artikel over het orgel verschijnen.  

Bron: orgelmaker Winold van der Putten en Jankees Braaksma