Orgelkunst & Internet februari 2006
‘Het is Jahnns ongeluk dat hij te laat geboren
is. Had hij in de Renaissance geleefd, dan
was hij in zijn tijd geboren. En dus zal hij het
altijd moeilijk hebben.’ Dat schreef Albert
Schweitzer over Hans Henny Jahnn (1894-
1959), de man die ervoor zorgde dat de
Orgelbeweging daadwerkelijk in beweging
kwam. De energie daartoe ontleende Jahnn
aan zijn levensbeschouwing: hij meende
dat de christelijke religie zich met haar van
bloedvergieten doordrenkte geschiedenis
had gediskwalificeerd, maar bleef ervan
overtuigd dat het goddelijke dat uit de
schepping sprak levensbepalend was – en
dat beeldende kunst, muziek, literatuur,
architectuur en andere kunstvormen
dienden om dat duidelijk te maken. Het
bepaalde wat hij als zijn levenstaak zag:
hij wilde het ‘goddelijke principe’ onder
meer in artistieke puurheid tonen. Wat
orgels betrof, betekende dat voor hem dat
elementen uit de 17de-eeuwse orgelbouw
essentieel waren voor nieuwe orgels; maar
ook dat nieuwe ideeën, over bijvoorbeeld
mannelijkheid en vrouwelijkheid bij
registers, belangrijk waren. Als architect
ontwierp hij ‘Kultstätten’ voor zijn
‘geloofsgemeenschap’ Ugrino. Als literator
publiceerde hij ettelijke romans, gekenmerkt
door een scherp en helder perspectief
op intermenselijke verhoudingen.
Intussen haakte Jahnn aan bij wat er in
de maatschappij gebeurde: hij stelde zich
teweer tegen uitbuiting van mens en dier,
vluchtte tijdens de Eerste Wereldoorlog als
pacifist naar Denemarken en protesteerde na
de Tweede tegen atoomwapens.
Geen wonder dus, om Schweitzer te
parafraseren, dat de orgelwereld hem ook
vandaag nog niet begrijpt. In die wereld
blijft kritiek op het christendom immers
grotendeels ongehoord, speelt literatuur
nauwelijks een rol en is eerder sprake
afzijdigheid van de maatschappij dan van
integratie. Gelukkig is er nu de site
www.hans-henny-jahnn.de onder meer
opgezet als poging om de beroemde auteur
ook in de orgelwereld de erkenning te geven
die hij zonder meer verdient. Frappant is dat
veel medewerkers anoniem willen blijven:
openlijk bewondering tonen voor Jahnn
achten zij gevaarlijk voor hun carrière, zo
meldde mij de initiatiefnemer.
HANS FIDOM