Artikelen

Christian Ahrens en Jonas Braasch Christian Gottlieb Kratzenstein: de uitvinder van de orgelregisters met doorslaande tongen
Het ORGEL 99 (2003), nr. 4, 32-37 [samenvatting]

 

Met de opkomst van de Orgelbeweging in de 20ste eeuw verloren doorslaande tongwerken hun goede naam. Inmiddels worden ze weer gebouwd en gerespecteerd.
Christian Gottlieb Kratzenstein (1723-1795) paste de doorslaande tong voor het eerst toe, en wel in zijn ‘spraakmachine’ die de klinkers van de menselijke stem kon nabootsen. De machine was bedoeld om wetenschappelijk onderzoek te doen. 
Algemeen wordt gedacht dat Kratzenstein het Oost-Aziatische mondorgel ‘Sheng’ als voorbeeld nam, en dat zijn tongwerken geen stemkrukken kenden en dus niet geschikt waren voor orgels. Beide opvattingen zijn onjuist. Dit blijkt uit de tekst die Kratzenstein in 1780 aan de Academie der Wetenschappen in St.-Petersburg stuurde.
Het is tot nu toe niet zeker of Kratzenstein alleen aan de ontwikkeling van de nieuwe tongen werkte. Mogelijk assisteerden de orgelbouwer Franz Kirschnick en zijn medewerker en leerling Georg Christoffer Rackwitz. Er zijn in ieder geval historische bronnen die melden dat Franz Kirschnick als één van de eersten de nieuwe tongwerken toepaste.
1781 is dus het geboortejaar van orgelregisters met doorslaande tongen.