Artikelen
| Christian Ahrens en Jonas Braasch |
 |
Christian
Gottlieb Kratzenstein: de uitvinder van de orgelregisters
met doorslaande tongen Het ORGEL 99 (2003), nr. 4, 32-37 [samenvatting] |
Met
de opkomst van de Orgelbeweging in de 20ste eeuw verloren
doorslaande tongwerken hun goede naam. Inmiddels worden ze weer
gebouwd en gerespecteerd.
Christian Gottlieb Kratzenstein (1723-1795) paste de doorslaande
tong voor het eerst toe, en wel in zijn ‘spraakmachine’ die de
klinkers van de menselijke stem kon nabootsen. De machine was
bedoeld om wetenschappelijk onderzoek te doen.
Algemeen wordt gedacht dat Kratzenstein het Oost-Aziatische
mondorgel ‘Sheng’ als voorbeeld nam, en dat zijn tongwerken geen
stemkrukken kenden en dus niet geschikt waren voor orgels. Beide
opvattingen zijn onjuist. Dit blijkt uit de tekst die Kratzenstein
in 1780 aan de Academie der Wetenschappen in St.-Petersburg stuurde.
Het is tot nu toe niet zeker of Kratzenstein alleen aan de
ontwikkeling van de nieuwe tongen werkte. Mogelijk assisteerden de
orgelbouwer Franz Kirschnick en zijn medewerker en leerling Georg
Christoffer Rackwitz. Er zijn in ieder geval historische bronnen die
melden dat Franz Kirschnick als één van de eersten de nieuwe
tongwerken toepaste.
1781 is dus het geboortejaar van orgelregisters met doorslaande
tongen.