Artikelen

 

Hans Fidom Het Nederlandse orgelfront in de eerste helft van de twintigste eeuw
Het ORGEL 97 (2001), nr. 3, 17-30 [samenvatting]

 

Een voor de hand liggende manier om kennis te maken met de Nederlandse orgelbouw tussen 1900 en 1950 is het bestuderen van de orgelfronten. Hun vormgeving hangt nauw samen met die van gebouwen; kerkarchitecten ontwierpen dikwijls fronten, en daarop gebaseerde sjablonen werden wel door orgelmakers als uitgangspunt gebruikt.

Na architect Berlage (1856-1934), die naar evenwicht tussen functionaliteit en versiering streefde, ontstonden de Amsterdamse School, waarin fantasievolle vormgeving prevaleerde, en het functionalisme (verwant aan De Stijl) waarin juist de functie van gebouwen het primaat had. In de vroege 20ste eeuw waren tevens de neo-stijlen uit de 19de eeuw nog populair. Ook was er sprake van Jugendstil en, in de loop van de 20ste eeuw, van de historiserende stijl van de Delftse School. In orgelfronten zijn deze stijlen herkenbaar. De orgels in het Concertgebouw in Amsterdam (1891, architect Van Gendt verwees met name naar het Witte-orgel in Hoorn, foto 4 en 12) en de Nieuwe Zuiderkerk te Rotterdam (1915, ontwerp Tjeerd Kuipers, foto 26) waren belangrijke inspiratiebronnen.

In de loop van de vroege 20ste eeuw verdwijnt de orgelkast; open orgelopstellingen ontstaan. Speciale aandacht verdienen in dit verband de fronten van Boeyinga (Maranathakerk Rotterdam, 1930; waarin functionalistische ideeën en Amsterdamse School-elementen samengaan, foto 44) en Egbert Reitsma, die zich sterk maakte voor fronten opgebouwd uit diverse pijplagen achter elkaar (zoals in Andijk, 1930, foto 47). De reeks afbeeldingen in de tabel hieronder toont de ontwikkeling van het Nederlandse orgelfront tussen 1900-1950.

Er is weinig verband tussen uiterlijk en innerlijk van deze instrumenten. Veelal betreft het (electro)pneumatische orgels met registercancelladen. In de disposities volgde men de ontwikkelingen in Duitsland.

 

Foto 1 Foto 11 Foto 21 Foto 31 Foto 41 Foto 51 Foto 61 Foto 71
Foto 2 Foto 12 Foto 22 Foto 32 Foto 42 Foto 52 Foto 62 Foto 72
Foto 3 Foto 13 Foto 23 Foto 33 Foto 43 Foto 53 Foto 63 Foto 73
Foto 4 Foto 14 Foto 24 Foto 34 Foto 44 Foto 54 Foto 64 Foto 74
Foto 5 Foto 15 Foto 25 Foto 35 Foto 45 Foto 55 Foto 65 Foto 75
Foto 6 Foto 16 Foto 26 Foto 36 Foto 46 Foto 56 Foto 66 leeg veld
Foto 7 Foto 17 Foto 27 Foto 37 Foto 47 Foto 57 Foto 67 leeg veld
Foto 8 Foto 18 Foto 28 Foto 38 Foto 48 Foto 58 Foto 68 leeg veld
Foto 9 Foto 19 Foto 29 Foto 39 Foto 49 Foto 59 Foto 69 leeg veld
Foto 10 Foto 20 Foto 30 Foto 40 Foto 50 Foto 60 Foto 70 leeg veld